W celu zapewnienia zwięzłości tekstu, już na etapie pierwszych wersji planu wskazane jest napisać do każdego punktu bardziej szczegółowy plan rodzaju i kolejności poruszanych w nim kwestii.

Plan tak zmodyfikowany wraz z planem zasadniczym, pozwoli uniknąć powtórzeń niektórych faktów w poszczególnych częściach pracy. Powtarzanie tych samych zagadnień w kilku miejscach opracowania jest niedopuszczalne i świadczy o braku logiki w całym układzie pracy. Jeżeli zachodzi konieczność przywołania wcześniejszych części pracy, można to uczynić za pomocą odnośnika i notki odsyłającej.

Układ treści pracy przesądza też o jej przejrzystości. Prace opracowywane mogą być w układzie przedmiotowym lub historycznym. W pracach ekonomicznych stosowany jest z reguły przedmiotowy układ treści tj. według poszczególnych działów problemowych. W odróżnieniu, układ historyczny polega na analizie zjawisk według etapów ich rozwoju, a dopiero w poszczególnych etapach według problemów. Należy się starać aby język pracy był prosty, zdania krótkie, ujęte w formie bezosobowej. Kolejne elementy konstrukcyjne pracy powinny być kontynuacją poprzednich, a fakty w nich omówione wynikać z przedstawionych wcześniej stwierdzeń, czyli części poprzednie powinny stanowić podbudowę do następnych, te zaś kontynuację poprzednich.

Kolejność realizacji przyjętego planu pracy nie musi odpowiadać kolejności występowania poszczególnych części składowych w dyspozycji. Przy niektórych tematach (z korzyścią dla całości) lepiej jest rozpocząć opracowanie od części zasadniczej. Pozwolić to może na lepsze dopasowanie części wprowadzającej, stanowiącej podbudowę do rozdziału zasadniczego.

Opracowane rozdziały lub ich części powinny być prezentowane na zajęciach seminaryjnych. Prezentacja ta nie może polegać na odczytywaniu gotowych części pracy, lecz na przedstawieniu ich charakterystyki i umiejscowieniu w całości pracy, przytoczeniu zasadniczych kwestii, wyciągniętych wniosków i ich wpływu na wniosek ostateczny.

Szata graficzna i wymogi redakcyjne

Przedstawiona do oceny praca seminaryjna czy też magisterska winna posiadać odpowiednią szatę graficzną, w ujednoliconej formie, z zachowaniem niezbędnych wymogów redakcyjnych. Jako podstawę proponowanych w tym zakresie rozwiązań przyjęto ustalenia Polskich Norm (Zwłaszcza: PN-65/N-01173 "Przepisy bibliograficzne - kompozycja wydania książki"; PN-73/N-01152 "Opis bibliograficzny") oraz przyjętej zwyczajowo praktyki w tym zakresie.

Maszynopis, rękopis

Praca seminaryjna (w odróżnieniu od pracy magisterskiej) musi być składana do oceny w maszynopisie. Czcionką "udającą" czcionkę maszynową podczas pisania tekstu na komputerze jest czcionka "Courier New".

To jest przykład napisany czcionką Courier New "udającą" maszynę do pisania.

Zarówno rękopisy jak i maszynopisy powinny być pisane jednostronnie na papierze formatu A-4. W przypadku maszynopisu - z podwójnym odstępem, tak aby na stronie znajdowało się 30 wierszy po około 60 znaków maszynowych (łącznie z odstępami) w wierszu.

Należy zachować marginesy:

Ponieważ, ze względów finansowych, większość prac drukowana jest na drukarkach atramentowych należy bezwzględnie pamiętać o tym, że marginesy minimalne dla tych drukarek z reguły wynoszą: górny - 0 cm, prawy i lewy - 0,5 cm oraz dolny - 1,5 cm. Ustawienie dolnego marginesu (oraz stopki) mniejszego niż 1,5 cm spowoduje obcięcie tekstu (lub numeru strony).

W przypadku planowanej oprawy tekstu w introligatorni, należy również zachować jednocentymetrowy margines z prawej strony kartki, tak aby w trakcie wyrównywania tego obrzeża nie nastąpiło obcięcie tekstu.

Poszczególne kwestie tekstu opracowania winny zaczynać się od akapitu, tj. od nowego wiersza z wcięciem trzech znaków maszynowych (0,5-1,0 cm).

W pracach magisterskich preferowane są dwa rodzaje czcionek w wysokości 12 pktt (punktów typograficznych). Są to czcionki:

Times New Roman -	Tekst pisany dla porównania wielkości i kroju czcionki.
Arial -	Tekst pisany dla porównania wielkości i kroju czcionki.

Jak można zauważyć, czcionka "Arial" jest większa, chociaż obie są w tej samej wielkości 12 pktt. Do grupy czytelnych czcionek zaliczyć także można czcionkę Tahoma,

Tahoma -

Tekst pisany dla porównania wielkości i kroju czcionki.

która przy tej samej wielkości jest prawie identyczna z Arialem. Tylko wprawne oko zauważy różnice między nimi.

Piszący prace imają się różnych sposobów sztucznego powiększania objętości pracy. Najbardziej popularnymi są zwiększenie wielkości czcionki i odstępu między wierszami. Owszem daje to efekt, ale po tylu latch używania komputerów do pisania prac, większość sprawdzających prace nie daje się już na to nabierać.

Numeracji kolejnych stron (a ściślej kartek, ponieważ prace pisane są jednostronnie) dokonuje się za pomocą cyfr arabskich. System numeracji stron (określany w języku redaktorskim paginacją) nie przewiduje umieszczenia numeracji na stronie tytułowej i stronach ze spisem treści zamieszczonych tuż za stroną tytułową.

Z uwagi na to, że wstęp do pracy pisany bywa w ostatnim etapie jej opracowania, zdarza się, że całość tekstu pracy jest już przepisana bądź też jest w trakcie przepisywania i wówczas, ażeby nie przerabiać numeracji w całości, kolejnym stronom wstępu można nadać nową numerację cyframi rzymskimi.

Tytularia pracy

Stanowią zespół informacji niezbędnych do identyfikacji opracowania. Informacje te zamieszczane są na pierwszej stronie, tzw. stronie tytułowej. Zawierać one powinny następujące informacje:

-	nazwę zakładu i instytutu, w którym pracę pisano,
-	imię i nazwisko autora,
-	numer albumu,
-	tytuł (ewentualnie podtytuł) pracy,
-	nazwę uczelni i wydziału,
-	określenie charakteru pracy (seminaryjna, kontrolna, magisterska),
-	rok i miejsce złożenia pracy.

Sposób rozmieszczenie tych informacji podaję na przykładzie strony tytułowej (bez uwzględnienia marginesów i formatu strony):

UNIWERSYTET GDAŃSKI Wydział Ekonomiczny

Eustachy RACIBOREK Numer albumu: 234517648

Funkcjonowanie logistyki zaopatrzenia jednostki wojskowej w relacjach z systemem gospodarczym kraju.

Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Zenona Kwaśnego w Katedrze Logistyki w roku akademickim 1999/2000

GDAŃSK - 2001

Spis treści

Ostateczna wersja planu pracy staje się spisem treści, tj. zestawieniem tytułów rozdziałów, podrozdziałów i punktów, z podaniem stron, na których dany tekst się rozpoczyna. Spis treści zamieszczany jest zwykle na początku opracowania, za stroną tytułową.

Godny polecenia, zwłaszcza w pracach rozbudowanych, jest dziesiętny system oznaczenia poszczególnych elementów konstrukcyjnych pracy:

1.

Tytuł pierwszego stopnia ważności ..................................................

strona

1.1.

Tytuł drugiego stopnia ważności ...........................................

strona

1.2.

Tytuł drugiego stopnia ważności ...........................................

strona

1.2.1.

Tytuł trzeciego stopnia ważności .................................

strona

1.2.2.

Tytuł trzeciego stopnia ważności .................................

strona

1.2.2.1.

Tytuł trzeciego stopnia ważności .......................

strona

1.2.2.2.

Tytuł trzeciego stopnia ważności .......................

strona

2.

Tytuł pierwszego stopnia ważności ..................................................

strona

2.1.

Tytuł drugiego stopnia ważności ...........................................

strona

itd.

Zaletą takiego systemu jest jednolitość oznaczeń, łatwość powoływania się i odsyłanie czytelników do innych części pracy, ponieważ oznaczenie każdego punktu informuje równocześnie o rozdziale, podrozdziale i punkcie pracy. Im więcej cyfr znajduje się przed tytułem, tym jego ranga jest mniejsza.

Stosowany może być tradycyjny system podziału i oznaczania poszczególnych części składowych pracy:

I.

Tytuł pierwszego stopnia ważności ..................................................

strona

1.

Tytuł drugiego stopnia ważności ...........................................

strona

2.

Tytuł drugiego stopnia ważności ...........................................

strona

a).

Tytuł trzeciego stopnia ważności .................................

strona

b).

Tytuł trzeciego stopnia ważności .................................

strona

II.

Tytuł pierwszego stopnia ważności ..................................................

strona

1.

Tytuł drugiego stopnia ważności ...........................................

strona

itd.

Tytuły rozdziałów i podrozdziałów powinny być uwydatnione graficznie w tekście pracy. Tekst kolejnego rozdziału rozpoczyna się na nowej stronie. Tytuł rozdziału obniżony jest zwykle od podstawowego marginesu górnego o około 1,5 cm. Pisany jest pośrodku, dużymi literami. Tytuły podrozdziałów i mniejszych fragmentów pracy pisane winny być w nowym wierszu, małymi literami, zachowując podwójny odstęp pomiędzy podrozdziałami. Po cyfrach służących do oznaczania rozdziałów i podrozdziałów, zamieszczonych przed treścią tytułu stawia się kropkę. Natomiast po literach służących do oznaczania punktów, stawia się nawias. Na końcu każdego tytułu, zamieszczonego w oddzielnym wierszu nie stawia się kropki.

Wstęp i zakończenie

Są one integralną częścią pracy. Wstęp i zakończenie stanowią końcowy efekt pracy autora. Wstęp ma charakter metodologiczny i powinien zawierać:

-	uzasadnienie wyboru tematu,
-	cel pracy i zamiary autora co do sposobu jego realizacji,
-	sformułowanie przedmiotu pracy i tez, które w zamiarze piszącego miały być udowodnione,
-	krótką charakterystykę wyników dotychczasowych badań nad zagadnieniami stanowiącymi przedmiot pracy,
-	określenie metod i omówienie technik badawczych, którymi posłużono się w trakcie opracowywania tematu,
-	charakterystykę ewentualnych trudności, na jakie napotykano w trakcie opracowywania tematu,
-	ocenę literatury i materiałów źródłowych z punktu widzenia ich kompletności i dostępności,
-	omówienie szczególnie dyskusyjnych zagadnień terminologicznych,
-	omówienie konstrukcji (planu) pracy z krótką charakterystyką treści zawartych w poszczególnych rozdziałach.

Zakończenie pracy nie powinno zawierać bezpośredniego powtórzenia wniosków zawartych w treści pracy. Jest to nagminny błąd prac seminaryjnych i magisterskich. Zakończenie winno być synteza pracy opartą na udowodnionych w poszczególnych rozdziałach tezach i z tej racji stanowi końcowy, nadrzędny element konstrukcji pracy.

Wstęp i zakończenie są w tekście na równi z przyjętym sposobem gradacji rozdziałów (tematów pierwszego stopnia ważności). Wstęp zamieszczony jest za spisem treści pracy. Zakończenie bezpośrednio po zasadniczym tekście.

Tytuły rozdziałów i podrozdziałów

Poszczególne wątki pracy (skończone procesy myślowe) zawarte są w poszczególnych, odrębnych częściach, zwanych rozdziałami. Rozwinięcia wątków, jeśli kilka z nich składa się na całość głównego wątku zawieramy w podrozdziałach. Stąd też zachodzi potrzeba zasygnalizowania ich początku i końca. Zwykle czynimy to za pomocą większej, pogrubionej czcionki z odpowiednim odstępem międzywierszowym. Edytor czyni to automatycznie po ustawieniu przez użytkownika tzw. nagłówków z numeracją (1 - największy). Przykładowo:

1. Myśl główna pisana jako nagłówek 1.

Przykładowy tekst stanowiący zawartość rozdziału.

1.1. Rozwinięcie wątku stanowiącego podrozdział 1 pisany jako nagłówek 2.

Przykładowy tekst stanowiący zawartość podrozdziału.

1.1.1. Wątek myślowy stanowiący objaśnienie podrozdziału 1 pisany jako nagłówek 3.

Przykładowy tekst stanowiący zawartość podrozdziału.

2. Dalsze rozwinięcie myśli głównej pisane jako nagłówek 1.

Przykładowy tekst stanowiący zawartość rozdziału.

itd.

Z reguły ustawiamy: Nagłówek 1 - Arial, 16 pktt, pogrubiony, Nagłówek 2 - Arial, 14 pktt, pogrubiony, Nagłówek 3 - Arial, 12 pktt, pogrubiony. Wszystkie nagłówki bez wcięcia pierwszego wiersza.

Ustawienie odpowiednich nagłówków ma zasadniczy i bezpośredni wpływ na automatyczne stworzenie spisu treści. To co bedzie zawierał spis treści zależy od naszego wyboru tzw. ilości poziomów, które zostaną uwzględnione w spisie. Wybranie poziomu - 3, spowoduje wyświetlenie w spisie tytułów oznaczonych jako nagłówek od 1 do 3.

Odnośniki i przypisy

Są one niezmiernie ważną i pomocną częścią pracy, zarówno dla piszącego, jak i czytelnika. Brak przypisów w pracy seminaryjnej lub magisterskiej w zasadzie z góry ją dyskwalifikuje, ponieważ stanowi to dowód nieopanowania przez piszącego literatury przedmiotu, bądź też sugeruje, że przedstawione do oceny opracowanie jest plagiatem. Przypisy mogą mieć charakter:

-	źródłowy,
-	polemiczny,
-	dygresyjny (rozszerzający),
-	odsyłający.

Przypis źródłowy ma za zadanie poinformować czytającego skąd pochodzą informacje (dane liczbowe lub poglądy), które wykorzystuje autor w tekście. W przypisie tym zamieszcza się krótki cytat z materiału źródłowego albo dodatkowe omówienie rozpatrywanego zagadnienia. W przypisie obok danych źródłowych podjąć można polemikę z poglądami autora zawartymi w cytowanej pozycji.

Niezmiernie pomocne jest wykorzystanie przypisu dla zamieszczenia w nim dodatkowych uwag, które nasuwają się jak gdyby na marginesie zasadniczego toku rozumowania w tekście. Zawarcie tych uwag właśnie w przypisie dygresyjnym ułatwia czytanie tekstu.

W celu uniknięcia zbędnych powtórzeń tego co zostało wcześniej stwierdzone w pracy, względnie w innych materiałach źródłowych bądź też dla zaznaczenia, że omawiana problematyka znajdzie swoje rozwinięcie w dalszej części pracy, służą przypisy odsyłające, np.:

1 Zagadnienie cen w transporcie omówiono szerzej w rozdziale II, p. 1.

Miejsce w tekście, w którym autor kieruje czytelnika do odpowiedniego przypisu, oznacza się tzw. odnośnikiem, zwanym też odsyłaczem. Odsyłacze umieszcza się u góry wiersza w postaci cyfry arabskiej z nawiasem, choć coraz częściej i bez nawiasu. Odnośniki zawarte w tabelach i rysunkach, wyjaśnione bezpośrednio pod tablicą czy rysunkiem, oznaczone są małymi literami alfabetu lub gwiazdkami.

Numeracja odnośników może zaczynać się na każdej ze stron od początku, zasadniczo jednak powinna być prowadzona w sposób ciągły w ramach poszczególnych rozdziałów. Numeracja ciągła jest o tyle niewygodna, że w przypadku poprawiania tekstu i wynikającej z tego potrzeby likwidacji lub dodania nowego odnośnika, zachodzi konieczność poprawienia numeracji odnośników w pozostałej części pracy. Przy pisaniu pracy na komputerze za pomocą edytora tekstu nie ma to żadnego znaczenia, gdyż przypisy poprawiane są w sposób automatyczny.

Coraz częściej stosowany jest system odsyłaczy skrótowych. Polega on na tym, że w miejscu, w którym autor odsyła czytelnika do odpowiedniej pozycji literatury, zamieszcza się w kwadratowym nawiasie numer tej pozycji z wykazu literatury zamieszczonej w danym opracowaniu. Obok numeru powoływanej pozycji zamieszcza się w takim odsyłaczu numery stron, na których znajdują się odnośne kwestie, tablice lub rysunki, np. [26, s. 4]. Taki sposób sporządzania odsyłaczy sprzyja oszczędności papieru. Stosowanie jego polecić można szczególnie w tych pracach, które nie zawierają polemik z różnymi poglądami.

Przy omawianiu przez autora rzeczy kontrowersyjnych, czytający chciałby bowiem szybko i sprawnie zapoznać się ze źródłem tych poglądów. Spojrzenie na notkę bibliograficzną zamieszczoną u dołu strony, bez odwracania całego opracowania do części końcowej - spisu literatury, bardzo ułatwia czynność czytania. Często już tylko spojrzenie na nazwisko autora prezentowanych w tekście poglądów pozwala czytającemu wyrobić sobie zdanie na istotę zagadnienia. System odsyłaczy skrótowych nie wyklucza poza tym wspomnianych już niedogodności ciągłej numeracji odnośników.

Notki przypisów tradycyjnych oznaczone cyframi odpowiadającymi poszczególnym odsyłaczom, zamieszcza się na dole strony z zachowaniem pomiędzy tekstem zasadniczym a notką nieco większego odstępu niż odstęp pomiędzy wierszami tekstu zasadniczego.

Notkę przypisu oddziela się od tekstu zasadniczego pozioma kreską o długości 5-10 znaków maszynowych (2,0-2,5 cm), zamieszczoną pośrodku światła odstępu i od prawego marginesu. Odstępy między wierszami przypisów mogą być o połowę mniejsze od odstępów pomiędzy wierszami tekstu zasadniczego.

W przypadku zbyt długiej treści przypisu może zajść konieczność przeniesienia jej na drugą stronę. Przenoszony tekst nie może zaczynać się z dużej litery (chyba, że po kropce kończącej zdanie na poprzedniej stronie). Jeżeli na następnej stronie wystąpią inne przypisy, to przeniesiony przypis ma pierwszeństwo przed nimi.

1 B. Dostatni: Drogi lotnicze świata. PZWS, Warszawa 1973, s. 41, Cyt. za: A. Piskozub:

Nie wszyscy wiedzą, że przeniesienie przypisu na kolejną stronę jest sygnalizowane przez edytor tekstu (np. Word) poprzez dłuższą kreskę oddzielającą przypis od tekstu pracy:

Zarys najnowszych dziejów transportu. WKiŁ, Warszawa 1979, s. 167.

Długość kreski użytkownik edytora może ustawiać sam w zależności od własnego odczucia estetycznego, lub wskazówek prowadzącego pracę. Sposób przeniesienia przypisu, który omówiłem wyżej jest powszechnie stosowany na zachód od Odry (i tak jest domyślnie ustawiony w edytorach tekstu).

Przypisy mogą być zamieszczane również na końcu poszczególnych rozdziałów czy nawet całej pracy. W tym przypadku numeracja odnośników musi być prowadzona w kolejności przez poszczególne rozdziały lub pracę. Ten sposób nie jest jednak stosowany w pracach seminaryjnych i magisterskich.

Normy bibliograficzne nie ustalają ostatecznych zasad i sposobów sporządzanie notek bibliograficznych w przypisach. Poszczególne wydawnictwa mają własne zasady w tym zakresie. Jest jednak sprawą ważną ażeby w całej pracy wszystkie zapisy bibliograficzne sporządzone były w jednolity sposób. Opis bibliograficzny w przypisie powinien zawierać następujące informacje, zapisane według określonych zasad:

-	inicjały imienia autora (autorów) przed nazwiskiem, a po nazwisku (podanym w mianowniku) stawia się dwukropek,
-	pełny tytuł dzieła lub materiałów źródłowych, po czym stawia się kropkę,
-	numer wydania, po czym stawia się kropkę. Gdy cytowane dzieło stanowi jego pierwsze wydanie, wówczas nie podaje się numeru wydania,
-	numer tomu, po czym stawia się kropkę,
-	nazwa wydawnictwa, po której stawia się przecinek,
-	miejsce i rok wydania, po czym stawia się przecinek,
-	stronę, z której pochodzi zaczerpnięty fakt, po czym stawia się przecinek,
-	w przypadku informacji zaczerpniętych z tablic lub rysunków podajemy ich numery,
-	całość kończymy kropką.

1 B. Minc: Systemy ekonomiczne. Tom 2. PWN, Warszawa 1975, s. 215, tabl. 9.

Jeżeli następny przypis pochodzi również z tego samego dzieła, to notkę sporządza się w sposób następujący:

1 Ibidem, s. 216. [łacińskie "tamże", w tym samym dziele.]

lub

1 Tamże, s. 216.

Jeżeli powołuje się na źródło, które było już w pracy cytowane, lecz nie w przypisie bezpośrednio poprzedzającym, wówczas notkę taką sporządza się w sposób następujący:

1 B. Tarski, op. cit., s. 160. [skrót łacińskiego "opere citato" - w cytowanym (powyżej) dziele.]

W przypadku wcześniejszego cytowania kilku dzieł tego samego autora, po nazwisku pisze się część tytułu odnośnej pracy:

1 B. Tarski: Czynnik czasu ...,op. cit., s. 170.

Jeżeli piszący odwołuje się do dzieła, którego sam nie czytał (np. ze względu na niedostępność), a zna jego fragmenty z innej pracy, wówczas podaje się w notce pełny opis tego dzieła, a następnie opis dzieła, z którego bezpośrednio korzystał:

1 B. Dostatni: Drogi lotnicze świata. PZWS, Warszawa 1973, s. 41, Cyt. za: A. Piskozub: Zarys najnowszych dziejów transportu. WKiŁ, Warszawa 1979, s. 167.

W przypadku, gdy w jednym przypisie podaje się kilka prac, wszystkie muszą być opisane tak, jak pokazano powyżej.

Przy cytowaniu artykułów z czasopism podaje się:

-	pierwszą literę imienia i nazwisko autora i stawia się dwukropek,
-	tytuł artykułu, po którym stawia się kropkę,
-	nazwę czasopisma w cudzysłowie, po czym stawia się przecinek,
-	rocznik, a po nim przecinek,
-	numer czasopisma i stronę, na której zaczyna się artykuł lub występuje cytowana kwestia.

1 Cz. Michalski: Wpływ wolnych sobót na pracę PKP. "Przegląd Komunikacyjny", 1980, nr 11-12, s. 385.

Jeżeli cytowane dzieło zostało napisane alfabetem niełacińskim, opisuje się je transliterując. Dopuszcza się przy tym uwspółcześnienie pisowni.
Jeżeli przytaczane dzieło zostało napisane przez więcej niż trzech autorów, wówczas nie podaje się ich nazwisk, a notka rozpoczyna się od tytułu dzieła, po którym stawia się kropkę i pisze: Praca zbiorowa lub Praca zbiorowa pod red. ...
Jeżeli cytuje się oficjalne dokumenty, wówczas na początku przypisu podaje się nazwę autora korporatywnego:

1 Ośrodek Badawczy Ekonomiki Transportu w Warszawie. Wykaz prac badawczych w latach 1973-1976. Opracował W. H.

W przypadku równoległych tytułów w różnych językach, należy dać pierwszeństwo tytułowi w języku opracowania. Nazwa miejsca wydania powinna być podana w języku, w jakim występuje na stronie tytułowej cytowanego materiału. Dla ułatwienia identyfikacji nazwy miasta można uzupełnić w nawiasie nazwą kraju. Jeżeli podano jako miejsce wydania kilka miast, wówczas w przypisie należy wymienić tylko miasto podane na pierwszym miejscu lub wyróżnione graficznie. Jeżeli w cytowanym dziele brak jest informacji co do miejsca wydania lub daty, wówczas pisze się następujące skróty: b.m. (bez miejsca wydania), b.r. (bez roku wydania).

Cytaty

Jeżeli cytat jest krótki, wówczas pisze się go w tym samym wierszu, w którym przerwano tekst zasadniczy. W przypadku dłuższego cytatu zamieszcza się go również w cudzysłowach, ale od nowego wiersza i z akapitem. Opuszczone fragmenty cytowanego tekstu oznacza się za pomocą wielokropka w nawiasach (zwykłych lub kwadratowych). Każdy cytat powinien być oznaczony odsyłaczem umieszczonym bezpośrednio za cudzysłowem zamykającym. W odsyłaczu zawarta powinna być notka bibliograficzna. W maszynopisie dopuszczalne jest umieszczenie części otwierającej cudzysłów u góry (bez odstępu) przed wyrazem rozpoczynającym cytat. Przykład:

"Powodem wybudowania obydwu piramid było to, że na trzysta lat przed potopem Saurid miał następujący sen: Ziemia wraz ze swoimi mieszkańcami odwróciła się do góry nogami, ludzie uciekali w ślepym pośpiechu, i gwiazdy spadały na Ziemię.[...] Na piramidach i na ich sufitach, ścianach i kolumnach zapisano arkana wszelkich nauk tajemnych wykorzystywanych przez Egipcjan i wizerunki wszystkich gwiazd, a także nazwy środków leczniczych jak też przynoszonych przez nie pożytków i szkód, [...] wiedzę arytmetyczną i geometryczną i w ogóle wszystkie ich nauki, w sposób zrozumiały dla tych, którzy znają ich pismo i język.[...]" 1

1 Al-Makrisi (albo adres internetowy)

Wykaz literatury (bibliografia)

Wykaz literatury, materiałów źródłowych i aktów normatywnych zamieszczane są na końcu pracy za zakończeniem. Zestawienia te sporządza się w układzie alfabetycznym nazwisk autorów. Obejmują tylko te pozycje, na które piszący pracę powołał się w tekście pracy. Przy pracach seminaryjnych i magisterskich, w zasadzie literatury nie dzieli się na pozycje książkowe i artykuły z czasopism, chociaż przy obszernej literaturze podział taki może być zastosowany.

Częstym błędem w sporządzanych zestawieniach literatury, jak też w notkach bibliograficznych, jest powoływanie się na całe roczniki czasopism, np.: "Przegląd Komunikacyjny" 1980, nr 4. Pozycję bibliograficzną stanowi bowiem artykuł zawarty w czasopiśmie, a nie samo czasopismo.

Podobnie niewłaściwe jest zamieszczanie w zestawieniu literatury przedmiotu, która była cytowana z materiałów źródłowych i aktów normatywnych. Te ostatnie należy zestawiać pod odrębnymi hasłami: "Materiały źródłowe", "Akty normatywne". W sporządzanych tego typu zestawieniach podaje się najpierw nazwisko autora, a potem imię lub jego pierwszą literę. W zestawieniach tych nie podaje się już stron, na których znajdowały się przytaczane kwestie.

Przykład:

BIBLIOGRAFIA

1.	Abt S., Woźniak M.: Podstawy logistyki. UG, Gdańsk 1993.
2.	Abt S.: Zarządzenie logistyczne w przedsiębiorstwie PWE, Warszawa 1998.
3.	Beier F. J., Rutkowski K.: Logistyka. SGH, Warszawa 1995.
4.	Beier F. J., Rutkowski K.: Logistyka. SGH, Warszawa 1997.
5.	Chaberek M.: Zarządzanie logistyczne - niektóre praktyczne aspekty teorii, Poznań 1998.
6.	Chylak E: Kierunki rozwoju logistyki w SZ RP. "Myśl Wojskowa" 1997, nr 6.
7.	Cygan Z., Wojtczak J.. Funkcje i struktura logistyki. "Wojskowy Przegląd Techniczny & Logistyczny" 1997, nr 2.
8.	Daniluk M.: Wojsko w gospodarce rynkowej, BBW Bellona, Warszawa 1994.
9.	Daniluk M.: Wydatki wojskowe we współczesnym świecie. Warszawa 1980.

Tablice i rysunki

Brak jest dokładnego rozgraniczenia terminologicznego pomiędzy tabelą a tablicą. W praktyce redakcyjnej takich wydawnictw jak: PWN, KAW, Ossolineum, PAN, PPWK, WSziP, GTW i innych używa się jednolicie terminu tabela. Wydawnictwa takie jak: WKiŁ, PWE, PZWS, GUS, KiW, PAX, SGPiS, Politechnika Szczecińska i Wydawnictwo UG używają jednolicie terminu tablica. Ponieważ niniejsze opracowanie jest przeznaczone dla studentów Uniwersytetu Gdańskiego, zaleca się używać tego terminu, jako przyjętego zwyczajowo w środowisku tej uczelni.

Każdej tablicy przyporządkowuje się numer cyframi arabskimi, odpowiednio do kolejności ich występowania w tekście i pisze się go z prawej strony u góry tablicy, bezpośrednio nad tytułem za słowem "Tablica". Nie używa się w tym zwrocie słowa "numer".

Tytuł tablicy ułatwia jej zrozumienie i usamodzielnia ją w tekście. Określać on winien w sposób skrótowy o czym tablica mówi. W przypadku tablic statystycznych należy podać w tytule, jakiego czasookresu dotyczą prezentowane informacje oraz jednostki miary, w jakich są wyrażone prezentowane wielkości.

Tablica 1

Przewozy ładunków transportem uspołecznionym w latach 1975-1980 (w mln ton)

Jeżeli w tablicy zawarte są wielkości w różnych jednostkach miar, to powinny być odpowiednio umieszczone w nagłówku tablicy lub z boku wielkości.

Każda tablica powinna być opatrzona notką dotyczącą jej źródła i odsyłaczy zawartych wewnątrz tablicy i jej tytule. Opisy te mają zwykle na celu objaśnienie zakresu niesystematyczności bądź niekompletności tablicy. Najpierw pisze się notki dotyczące odsyłaczy, a pod nim źródło całej tablicy. Źródło to może być opisane w następujący sposób:

               • przy bezpośrednim cytowaniu całej tablicy:

Tablica 1

Przewozy ładunków transportem uspołecznionym w latach 1975-1980 (w mln ton)

Źródło: Rocznik Statystyczny GUS 1980, s. 228 tabl. 18 (440).

               • przy sporządzaniu tablicy z różnych źródeł:

Tablica 1

Przewozy ładunków transportem uspołecznionym w latach 1975-1980 (w mln ton)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Rocznik Statystyczny GUS 1975, s. 228 tabl. 18 (440); Rocznik Statystyczny GUS 1978, s. 210 tabl. 11 (400); Rocznik Statystyczny GUS 1980, s. 198 tabl. 12 (330);

Wypełniając tablice liczbami, korzysta się z następujących znaków umownych:

kreska (-)	-	zjawisko nie wystąpiło,
zero (0)	-	zjawisko istniało, jednakże w ilościach mniejszych od liczb, które mogły być wyróżnione z uwagi na rząd wielkości,
kropka (.)	-	zupełny brak informacji albo też brak informacji wiarygodnych,
znak (x)	-	służy do wypełnienia tych pozycji, których wypełnienie ze względu na układ tablicy jest niemożliwe lub niecelowe.

Tablice zamieszcza się bezpośrednio w tekście, który do nich nawiązuje. Komentarz do tablicy nie powinien być prostym powtórzeniem informacji w niej zawartych, lecz ich ukierunkowanym przetworzeniem w wyciągnięciem wniosków. W komentarzu powinno się powoływać się na numer tablicy, a nie pisać "(...) jak z powyższej (poniższej) tablicy wynika ...", gdyż w trakcie przepisywania tekstu na maszynie tablice mogą zmienić swoje położenie, co przy dużej ich ilości może spowodować, że nie będzie wiadomo, o którą z nich chodzi.

Najbardziej czytelny i przejrzysty jest pionowy (stojący) układ tablic, a więc taki, jak liter tekstu na stronie formatu A-4. Jeżeli szerokość tablicy nie pozwala na jej pionowe umieszczenie, to wówczas można ją obrócić o 90° , ale zawsze nagłówkiem tablicy do lewego marginesu. Tytuł tablicy i jej numer musi być w takim przypadku umieszczony w zmienionym tak samo położeniu - nad jej nagłówkiem z odpowiednio dużym odstępem od brzegu kartki, aby po oprawieniu pracy można było ten tytuł i numer łatwo odczytać.

Jeżeli tablica nie mieści się na jednej stronie, wówczas przenosi się ją na następną, powtarzając bądź cały nagłówek (gdy jest bardzo prosty), bądź też tylko (co jest łatwiejsze) drabinkę cyfrową, czyli numerację poszczególnych kolumn (cyframi arabskimi).

W pracach seminaryjnych i magisterskich materiałem dokumentacyjnym, oprócz tablic, mogą być: rysunki, wykresy, ilustracje i zdjęcia. Powinny one stanowić integralną część opracowania, niezbędną dla jasności i ciągłości toku rozumowania.

Wykresy są graficzną ilustracją kilku zjawisk, trendów rozwojowych, porównań kilku wielkości. Najczęściej sporządza się je w układzie współrzędnych - X, Y. Jeżeli zachodzi potrzeba pokazania na wykresie zmiany wielkości określonego zjawiska w dużym przedziale liczbowym, ze szczególnym zaakcentowaniem tej zmiany dla wielkości najmniejszych, wówczas na osiach współrzędnych przyjąć należy skalę logarytmiczną. Przy sporządzaniu takiej skali posłużyć się można następującym, uproszczonym przeliczeniem:

Wartość podziałki	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
Odstęp w cm od początku osi współrzędnych	0	2,4	3,8	4,8	5,6	6,2	6,7	7,2	7,6	8,0

Jeżeli zachodzi potrzeba przedstawienia na wykresie wielkości wyrażonych liczbami wielocyfrowymi, wówczas podziałka skali logarytmicznej jest tylokrotnym odłożeniem wyżej przedstawionych odstępów, ilocyfrowe mają być przedstawione liczby. Odległości te będą wówczas wynosiły odpowiednio:

dla 20 jednostek	-	8,0 cm + 2,4 cm = 10,4 cm
dla 30 jednostek	-	8,0 cm + 3,8 cm = 11,8 cm
dla 100 jednostek	-	8,0 cm + 8,0 cm = 16,0 cm
dla 1000 jednostek	-	16,0 cm + 8,0 cm = 24,0 cm

Początek osi współrzędnych skali logarytmicznej nie zaczyna się od zera, lecz od jedności (lub jej wielokrotności 10ąn). Ażeby było możliwe przedstawienie wielkości liczbowych w dużej rozpiętości, np. od setnych części do tysięcy jednostek, należy zmniejszyć odstępy między poszczególnymi wartościami podziałki logarytmicznej np. o połowę.

Oprócz wykresów liniowych stosowane są też wykresy powierzchniowe. Umożliwiają one bardziej poglądowe zobrazowanie zjawiska, przez odpowiedni podział powierzchni koła, kwadratu, szerokości i wysokości prostokątnych słupków - odpowiadających wielkościom analizowanych informacji. Charakter i sposób wykorzystania tego typu wykresów zależy od inwencji autora.

Zasadą jest aby wszystkie rysunki, schematy, wykresy, mapki, szkice podpisywać jako rysunki.

Każdy rysunek oznaczony winien być numerem według kolejności występowania w pracy. Bardzo korzystny jest system numeracji rysunków i tablic polegający na odrębnym ich oznaczeniu w każdym z rozdziałów pracy kolejnymi cyframi arabskimi w sposób dwuczłonowy. Pierwsza cyfra oznacza numer rozdziału, w którym zamieszczono materiał ilustrujący lub statystyczny, zaś następne - kolejność występowania (oddzielnie dla tablic i oddzielnie dla rysunków) w rozdziale, np.: Tablica 3.11.

Tytuły rysunków zamieszcza się bezpośrednio pod nimi. Pod rysunkiem należy również zamieścić legendę, konieczną dla czytelności rysunku. Bezpośrednio po tytule powinno być podane źródło, w sposób następujący:

Rysunek, wykres, schemat, mapka itp.

Rys. 2.3. Wpływ zmian czasu podróży i jakości usług na dany poziom popytu. Źródło: I. G. Heggie: Ekonomika inwestycji, Warszawa 1978, s. 89, rys. 4.2.

Tablice i rysunki powinny posiadać swoje spisy. Spisy te zamieszcza się bezpośrednio po spisie treści (są one integralną częścią spisu treści) na oddzielnych stronach, w kolejności: spis tablic, spis rysunków, np.:

SPIS TABLIC

Tabl. 1.1.	Przewozy ładunków transportem uspołecznionym w latach 1970-1980 w mln ton .......................	strona
Tabl. 2.1.	Przewozy ładunków transportem uspołecznionym według gałęzi przemysłu w latach 1970-1980 w mln ton ...........................................................................................................................	strona
		itd.

SPIS RYSUNKÓW

Rys. 1.1.	Schemat organizacyjny przedsiębiorstwa PKP ........................................................................	strona
Rys. 2.1.	Zależność czasu podróży od odległości i środka transportu ....................................................	strona
		itd.

Załącznik (aneks)

Załącznik stanowi oddzielną część pracy zamieszczoną na jej końcu, w sposób zwarty z całością pracy bądź też, przy dużych objętościowo pracach, w formie oddzielnego wolumenu. Załącznik do pracy powinien posiadać własną stronę tytułową, określającą jego zawartość. W przypadku gdy załącznik stanowi odrębny wolumen jego strona tytułowa winna być podobna do strony tytułowej pracy z dopisem:

"Załącznik (aneks) do pracy seminaryjnej (magisterskiej) pt. ...................."

Aneks powinien posiadać też własny spis rzeczy, tj. tablic, rysunków, aktów normatywnych itp. Bardzo dobrze jest przyjąć w aneksie odrębny system oznaczenia materiału ilustracyjnego (tablice, rysunki itd.) niż w pracy zasadniczej. Jeżeli przykładowo tablice i rysunki w części zasadniczej oznaczono cyframi arabskimi, to w aneksie można zastosować można numerację cyframi rzymskimi lub oznaczenia kolejnymi literami alfabetu. Ułatwi to odsyłanie w tekście zasadniczym do materiałów zamieszczonych w aneksie, bez każdorazowego określenia słownego, że materiał ten można znaleźć w aneksie. Jeżeli załącznik zawiera materiał jednorodny, np. same tablice lub rysunki, wówczas zrezygnować można z numeracji poszczególnych jego stron.

Wzory, wykaz skrótów i symboli

W celu precyzyjnego odwoływania się w tekście do przytaczanych wzorów, powinny być one numerowane zgodnie z kolejnością ich występowania w tekście. Numeracja może być ciągła przez całą pracę lub też w ramach poszczególnych rozdziałów - analogicznie jak rysunków i tablic. Odpowiednie numery zamieszcza się z prawej strony wzoru, w środkowym wierszu jego zapisu, w nawiasach okrągłych lub kwadratowych, np.:

a2 + b2 = c2

[1.1.]

W zapisie wzorów mogą wystąpić różnego rodzaju symbole i skróty. Jeżeli te same skróty i symbole występują w pracy często, to ze względu na oszczędność miejsca i zwiększenie czytelności tekstu, sporządza się, w układzie alfabetycznym, wykaz skrótów i symboli. Wykaz taki zamieszcza się na początku opracowania tuż za spisem treści.

Wyróżnienia i wyliczenia

Wyróżnienie pewnych wyrazów lub fragmentów pracy może mieć na celu zwrócenie czytelnikowi uwagi na wyróżniony fragment bądź też może stanowić ostatni etap gradacji części składowych pracy.

W piśmie ręcznym i maszynowym praktycznie może mieć zastosowanie:

-	s p a c j o w a n i e (do krótkich tekstów) tj. pismo rozstrzelone,
-	pogrubienie,
-	podkreślenie.

Wyróżnieniami należy operować bardzo oszczędnie.

Wyliczenia są to wyszczególnienia różnych wariantów danej sprawy (kwestii). Wyliczenia krótkie pisane są zwykle w jednym zdaniu po dwukropku, w ciągu, wiersz za wierszem. Dłuższe wyliczenia, również mogą być wyrażane jednym zdaniem, ale wyliczane kwestie są zamieszczane w oddzielnych wierszach jedna pod drugą, z oznaczeniem poszczególnych wariantów kolejnymi literami alfabetu lub myślnikami.

Bardziej złożone wyliczenia, które trudno jest zamknąć w jednym zdaniu, pisze się od nowego wiersza z akapitem, oznaczając kwestię np. kolejnymi cyframi arabskimi. Należy jednak zaznaczyć, że oznaczenia cyfrowe winny być stosowane w przypadkach skończonej ilości wymienianych kwestii. Dlatego najbardziej neutralne jest oznaczanie poszczególnych wariantów myślnikami, jakkolwiek kolejność prezentacji poszczególnych kwestii świadczyć może również o ich randze. Na ogół stosuje się zasadę, aby po nawiasach i myślnikach pisać następujące po nich słowa małą literą, zaś po kropkach dużą.

Przestrzeganie reprezentowanych zasad jest nieodzownym warunkiem spełnienia wymogów formalnych prac seminaryjnych i magisterskich, co jest również przesłanką do ostatecznej oceny pracy.

Opracowano na podstawie kolejnej kserokopii rozdziału V skryptu UG (bez tytułu i autora).